Toch moeten we altijd weer terug naar die ene vraag: waarom is de EU ooit opgericht? Dat was niet vanwege de landbouwsubsidies. En ook niet voor de Erasmusbeurs. Nee, de eerste en allesoverheersende reden was: nooit meer oorlog.

Twee keer in vijfentwintig jaar hebben Duitsland en Frankrijk het continent in een verschrikkelijke oorlog gestort, met tientallen miljoenen doden. Alleen door die twee landen van elkaar afhankelijk te maken, zo was het idee, kunnen we voorkomen dat dit nóg een keer gebeurt. Dus werden in 1952 de oorlogsindustrieën van Frankrijk en Duitsland aan elkaar gekoppeld. Dat was de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal. Alles wat daarna is gekomen, van de gemeenschappelijke munt tot gratis roaming, is bijzaak. We hebben al meer dan zeventig jaar vrede dáár draait het om.

De afgelopen jaren werd de Europese Unie serieus bedreigd in zijn bestaan. Eurocrisis. Poetin. Vluchtelingencrisis. Brexit. Trump. Waarom hebben de politici die de EU overeind willen houden, in die tijd zo weinig het argument 'nooit meer oorlog' gebruikt? Waarom hebben ze niet tegen de kiezer durven zeggen: beste mensen, het staat u vrij om op anti-EU partijen te stemmen, maar wees u bewust van de consequenties?

We denken allemaal dat vrede en welvaart vanzelfsprekend zijn. Ja, dat dachten we voor de Eerste en Tweede Wereldoorlog ook. Maar lees de memoires van Stefan Zweig en Klaus Mann, en huiver over de snelheid waarmee alles kapot ging wat eeuwig en onveranderlijk leek. Die verwoestende driften zijn niet weg, ze zitten er nog steeds. De Unie houdt deze driften in bedwang al haar gigantische tekortkomingen ten spijt.

De EU staat op dit moment weer wat steviger voor. Macron is gekozen, Merkel zal vermoedelijk worden herkozen. Maar sneller dan we denken kan het weer spannend worden. Mijn advies aan alle pro-Europese politici: wees in dat geval niet zo bescheten als in de afgelopen jaren. Zeg gewoon waar het op staat: geen EU betekent oorlog.

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Nederland en staatkundige vernieuwing? Diepe zucht. Al decennia zeggen politici en opiniemakers dat het stelsel op de schop moet, al decennia gebeurt er niets. Op dit moment is de kans op bestuurlijke vernieuwing zelfs kleiner dan ooit. Districtenstelsel? Gaat er niet komen. Een kiesdrempel om het aantal partijen in de Tweede Kamer terug te brengen? Nope. Het bindend referendum? Is dood sinds Brexit en Oekraïne. Zelfs D66 heeft er geen zin meer in.

Ja, de gekozen burgemeester, die gaat er waarschijnlijk komen. Met vijftien jaar vertraging is daar inmiddels een solide meerderheid voor in beide Kamers. Maar ook dat gaat nog járen duren en dan is het nog steeds de vraag of het de bevolking is die de burgemeester gaat kiezen, of gewoon de gemeenteraad.

Ons land is, kortom, resistent voor aanpassingen van het systeem. Maar is dat eigenlijk erg? Politicoloog Tom van der Meer vindt van niet. Ondanks alle gemopper en gesomber functioneert de Nederlandse democratie eigenlijk best goed, zo schrijft hij. De kiezers zijn assertief en kritisch, het vertrouwen in instituties relatief hoog.

Het échte probleem zit volgens Van der Meer bij de politieke partijen. Die houden volgens hem krampachtig vast aan een verouderde bestuurscultuur. Willen we de democratie gezond houden, dan moeten ze hun gedrag aanpassen. Weg met de angst voor minderheidscoalities! Kom maar door met die stembusakkoorden! Maak een eind al die politieke benoemingen!

Ik neig ernaar om Van der Meer gelijk te geven. Alleen: wat als die partijen hun gedrag níet aanpassen? Wat als ze blijven denken dat het 1987 is en niet 2017 en als gevolg daarvan het vertrouwen in de democratie écht verdwijnt?

Van der Meer schreef zijn boek vóór de verkiezingen in maart. De uitslag was duidelijk niet rampzalig genoeg om zijn aansporingen ter harte te nemen: op dit moment wordt weer vrolijk gesleuteld aan een meerderheidskabinet. Een vraag voor de luisteraars: wat zal er eerder zijn, het rapport van Remkes, of de volgende politieke aardverschuiving?

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Bij Van Dam en de NPO kun je wel vraagtekens plaatsen. Hier was het kabinet - waar Van Dam deel van uitmaakt - veel nauwer bij betrokken. Premier Rutte gaf persoonlijk zijn zegen dat Van Dam per 1 september weg mag ook als er dan nog geen nieuwe regering zit. Ook is het nogal ongebruikelijk dat bewindslieden al een baan regelen voordat ze zijn uitgeregeerd. Bovenal getuigt Van Dams benoeming van een gebrek aan politieke sensitiviteit: een politicus van de PvdA (dé partij van de baantjescarrousel) gaat aan de slag bij de Publieke Omroep (dé organisatie van de baantjescarrousel).

Het is waar: in de Nederlandse politiek worden nogal wat functies verdeeld op basis van partijlidmaatschap. Op belangrijke posten krijg je dus niet de beste bestuurders maar de trouwste partijsoldaten en vergadertijgers. Het zou best gezond zijn voor de democratie als dat verandert. Maar hoe?

Je kunt meer bestuurders benoemen van de PVV, GroenLinks of Forum voor Democratie. Dan schaf je het partijkartel niet af je breidt het alleen uit. Partijkartel XL. Je kunt méér functionarissen laten kiezen door het volk te beginnen met de burgemeester. Maar méér stemmen leidt niet automatisch tot méér vertrouwen in de democratie zie de gang van zaken rond het Oekraïnereferendum. Een derde alternatief is het openbaar bestuur overlaten aan partijloze technocraten, zoals Forum voor Democratie bepleit. Dat lijkt me pas écht een recept voor een electorale revolte.

Kortom, iets doen aan het benoemingencircus: prima. Maar ik zie nog even niet hoe we daarmee het vertrouwen in het openbaar bestuur gaan herstellen. Tot die tijd hoop ik dat de bestaande democratische controle zn werk doet. Voor de NPO-baan van Van Dam is die gebrekkig. Maar burgemeester Marcouch kunnen ze straks gewoon wegsturen als hij er niets van bakt.

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Hij werd ontvangen 'als een heilige', grapte Tjeenk Willink zelf. Maar het moet gezegd: hij heeft de verwachtingen van a tot z waargemaakt. De formerende partijen hadden het al snel over Herman, met een licht vereerde ondertoon van: 'We mogen 'Herman' zeggen! Zelfs Jesse Klaver van GroenLinks, die in zijn gezelschap op een niet zo fraaie wijze uit de formatie kukelde, heeft louter aardige woorden voor hem over.

Hoe kreeg hij het voor elkaar? Betrokken partijen leggen het als volgt uit: Tjeenk Willink vroeg geduldig naar de inhoud, maar begreep ondertussen tot op de millimeter waar de politieke gevoeligheden lagen. Achter het beleefde voorkomen schuilt een man die rücksichtlos kan zijn als het nodig is. Website De Speld kopte: El Tjeenko legt paardenhoofd in bed Roemer. Satire met een vleugje waarheid. 

Bij Tjeenk Willinks vertrek als informateur betrapte ik mezelf op de volgende gedachte: waren er maar méér ouderwetse mannen en vrouwen als hij in de Nederlandse politiek. Keurige, evenwichtige lui die beleefd maar koppig naar de lange termijn blijven kijken. Producten van een bestuurscultuur die het compromis ziet als iets moois en niet als iets lelijks. Regenten in de positieve zin des woords.

Het Binnenhof anno 2017 wordt gedomineerd door ADHD-politici als Mark Rutte. Opgejaagd door sociale media en een steeds wispelturiger electoraat willen ze snelle, grote stappen nemen. Maar Nederland is geen land van grote gebaren, hoe graag we dat soms ook willen. We zijn een land van smalle marges en kleine stapjes.

Die analyse komt niet van mijzelf. Hij komt uit de mond van Herman Tjeenk Willink, bij zijn laatste persconferentie als informateur. Hopelijk houden de vier partijen die les de komende weken in hun achterhoofd.

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Ze worden getolereerd, de Ome Harry's van de PvdA, want ze horen er nu eenmaal bij. Maar het gevolg is wel dat niemand die bij zijn volle verstand is, nog zin heeft om actief te worden bij die partij. Weg dus met die vervelende gasten, vindt Depla. PvdA-bijeenkomsten moeten veranderen in 'een koffietafel met gezelligheid, zoals wij die in het zuiden van het land hebben'.

Ik snap Depla's punt. Hij is zelf een Brabantse levensgenieter met wie je een leuk potje bier kunt drinken. Depla's rapport heet 'Op de toekomst': een knipoog naar zijn zuidelijke levenshouding. Toch denk ik niet dat het gaat gebeuren, een sociaal-democratie die wat vrolijker en katholieker wordt. Toevallig ben ik deskundige als het gaat om PvdA'ers en gezelligheid. Ik schreef namelijk een heel boek over hoe PvdA'ers met elkaar omgaan. Dat boek heette 'De vechtpartij'. Dus u zult begrijpen dat ik wat sceptisch ben.

Als ik bij het schrijven van dat boek één ding geleerd heb, is het dit: de PvdA is ten diepste een club van uiterst serieuze calvinisten. Ze missen de relativering en de humor die je bij partijen als VVD en CDA aantreft. Een PvdA'er verwacht alle heil van de politiek - hij heeft geen Opperwezen of vrije markt om in te geloven. Lukt het niet via de politiek, en dat is vaak zo, zeker bij de PvdA, dan is dat aanleiding voor heel veel chagrijn en bittere verwijten. Het falen is nooit de schuld van de PvdA'er zelf, maar altijd van een ander in de partij - meestal de leider.

De zure afrekencultuur die je de afgelopen jaren dus op partijraden zag was dan ook geen rechtstreeks gevolg van de impopulaire coalitie met de VVD. Het is hoe PvdA'ers doorgaans met elkaar omgaan - in voor- én tegenspoed. Ik gun Paul Depla zijn revolutie van harte, maar ik vrees dat de Ome Harry's voorlopig niet vertrokken zijn.

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Bewegingen daarentegen zijn hip en dynamisch. Ze staan voor alles wat mensen op dit moment mooi vinden: lekker van onderop, geen hiërarchie,  do it yourself. Net als bij die hippe moestuin of alternatieve bierbrouwerij om de hoek. Je kunt je erbij aansluiten omdat je één thema heel belangrijk vindt, zoals klimaat of vluchtelingen, zonder dat je ook een mening hoeft te hebben over het eigenwoningforfait of de vogel- en habitatrichtlijnen.

Toch denk ik niet dat bewegingen de toekomst hebben. Het is mij te veel cosmetica en te weinig inhoud. Een beweging is een prachtig instrument voor politici die een niche willen veroveren of het bestel willen openbreken. Met een beweging kun je verkiezingen winnen, zoals Emmanuel Macron op dit moment doet in Frankrijk.

Maar dán? Volgens mij zijn er voor bewegingen in de politiek maar twee opties: ze verdwijnen, of ze worden vanzelf een partij. Wil je in een parlementaire democratie écht macht uitoefenen, dan heb je een hiërarchische organisatie nodig, een kader, en gekozen functies. En dat is wat partijen, ondanks hun hopeloos on-hippe imago, te bieden hebben. Een écht alternatief is nog steeds niet voorhanden.

Bovendien zie ik bij die zogenaamd 'brede' bewegingen vooral veel eenvormigheid: allemaal mensen die het lekker met elkaar eens zijn. We hebben juist partijen nodig met vleugels, waarbinnen je stevig van mening kunt verschillen.

Democratie is taai werk: kiezers overtuigen, een gezamenlijk verhaal bedenken, compromissen verdedigen. Liken op Facebook en naar een meetup gaan is dan niet genoeg. Daar zullen Jesse Klaver, Lodewijk Asscher en de mannen van Denk vroeger of later achter komen.

Sterker nog: Klaver hééft het al gemerkt. De beweging gaf hem een prachtige verkiezingsuitslag, de partij bezorgde hem een nederlaag in de formatie.

Voorlopig dus maar even geen meetup.

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Deze onderbezette fracties vinden bewindslieden tegenover zich die de beschikking hebben over duizenden ambtenaren en doorlopend besluiten en rapporten over ze uitstorten. Na de verkiezingen zijn er ook nog eens 60 nieuwe, onervaren Kamerleden aangetreden. Voor een goede controle van de regering is de Tweede Kamer nu dus afhankelijk van een handjevol getalenteerde dossiervreters als Pieter Omtzigt van het CDA. En dat is niet goed voor de democratie.

Iedere beroepsgroep luidt de noodklok als ze haar taken niet meer goed kan uitvoeren: politieagenten, wijkverpleegsters, jeugdzorgmedewerkers. Dat vinden we  volstrekt normaal. Maar één gezelschap durft zich niet uit te spreken, ook al weet iedereen op het Binnenhof dat het zo niet langer kan: dat zijn de Tweede Kamerleden.

In de wandelgangen geven Kamerleden toe: ja, we hebben meer ondersteuning nodig, we staan vaak machteloos tegenover bewindslieden. Maar als je ze vraagt: zou je dat een keertje hardop willen zeggen in de krant, dan schrikken ze zich een hoedje. Een van de huidige fractievoorzitters zei een paar jaar geleden tegen me dat hij wel eens wilde nadenken over een coming out voor betere ondersteuning. Ik heb nooit meer iets van hem gehoord.

Hoe dat komt? Angst voor het populisme. Sinds 2002 geldt: als je als politicus om meer geld vraagt of meer personeel, ben je een zakkenvuller en een profiteur. Je krijgt meteen PVVers, SPers en de boze burger in je nek. Niet gek dus dat Kamerleden liever hun mond houden - ze krijgen al genoeg kritiek.

En dat is zonde. Iedereen in Nederland is voor de democratie - ook de populisten. Iedereen vindt dat 'de macht' beter gecontroleerd zou moeten worden - zeker de populisten. Maar het orgaan versterken dat zoiets het allerbeste kan? Ho maar.

Kom op, onderhandelaars van Rutte III. Als jullie toch een paar impopulaire beslissingen moeten nemen in deze formatie - doe dan meteen drie keer zoveel geld voor de ondersteuning van Kamerleden.

Het kost jullie maar 50 miljoen extra - en iedereen wordt er beter van.

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Maar Roemer zegt nee. De SP wil niet in één coalitie met de VVD, want die partij is fout en rechts en neoliberaal. Nu de VVD veruit de grootste is geworden bij de verkiezingen, staat de SP dus buitenspel. Misschien dat Roemer meteen na 15 maart zijn VVD-ban nog had kunnen herroepen, maar inmiddels kan hij niet meer terug.

Roemer zegt: als linkse partij gaan wij de grootste rechtse partij niet aan een meerderheid helpen. Je kunt ook zeggen: die grootste rechtse partij heeft ons zó hard nodig, dat we fantastische dingen voor onze kiezers kunnen binnenslepen.

Ik vrees dat Emile Roemer het probleem is van de SP. Hij is een heel sympathieke vent. Hij flikt anderen geen kunstjes. Hij is als een van de weinige politici in Den Haag in staat tot zelfspot. Er is alleen één probleem: telkens weer legt hij het af tegen de andere politieke leiders.

In bijna ieder debat staat Roemer te schutteren. Voor en tijdens de verkiezingen omdat hij zijn feiten en cijfers niet kende. Sinds de verkiezingen omdat hij behalve nee zeggen geen ander plan heeft voor de formatie. Ja, een centrum-linkse coalitie, zonder de VVD. Maar die komt er niet. De beoogd premier van die coalitie, Sybrand Buma van het CDA, omschreef die variant deze week nog een fijntjes als Buma en de zeven dwergen.

Het probleem van de SP is voorlopig niet opgelost. Anders dan PvdAers, die allemaal het Handboek Dolkstoot in de binnenzak hebben, weten ze niet hoe je een leider ten val moet brengen. Daar zijn ze te loyaal en te gedisciplineerd voor. Menselijk gezien siert het ze, maar politiek gezien is het is verdraaid onhandig.

Een Haagse spindoctor vertrouwde mij ooit toe: in ieder debat pakken we Roemer wel eens keertje. Omdat het moet? vroeg ik. Nee, was zijn antwoord, gewoon omdat het kan.

Je zou Emile Roemer oprecht iets beters toewensen.

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Het zou dus heel goed kunnen dat VVD, CDA en D66 na nog een paar maanden formeren tot de volgende conclusie komen: met zn drieën is de enige optie. Het zou zelfs nog kunnen dat D66 afhaakt en VVD en CDA met zn tweeën een minderheidskabinet vormen.

Dat doen ze, zo voorspel ik, met de nodige tegenzin. Maar waarom eigenlijk? Het kán namelijk gewoon. Rutte II had geen meerderheid in de Eerste Kamer, en wist toch enorme hervormingen en bezuinigingen door te voeren. De coalitie kreeg steun van alle partijen, behalve SP en PVV. Het was rommelig, het zorgde voor het nodige chagrijn - maar het werkte. Mark Rutte is de knapste dealtjesmaker sinds generaties.

Nu zegt u misschien: een minderheid in de Eerste Kamer, dat is toch iets heel anders dan een minderheid in allebei de Kamers? Nee, dat is precies hetzelfde. Toen Rutte II op zoek moest naar steun, onderhandelde het kabinet niet met senatoren, maar met de andere politiek leiders in de Tweede Kamer.

Op ieder onderwerp kun je de komende jaren aparte meerderheden vinden: over links als het gaat om klimaat en de arbeidsmarkt, over rechts voor defensie en een streng migratiebeleid. Als je de eenverdieners een beetje spekt, kun je ieder jaar een belastingakkoord sluiten met ChristenUnie en SGP. Zelfs de PvdA zou zn handtekening kunnen zetten onder een beleidsterreintje of twee.

Een minderheidskabinet gaat niet werken, zeggen VVD, CDA en D66. Ze weten natuurlijk dat dat niet waar is. Ze bedoelen: we hebben geen zin in eindeloze onderhandelingen, vervelende concessies en oppositiepartijen die met de eer gaan strijken.

Dat begrijp ik, maar ik denk dat er niets anders op zit.

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Voor de vorm staan we met zn allen iedere dag toch weer voor de deur van de Stadhouderskamer. Al moet ik eerlijk toegeven dat ik regelmatig een beurtje oversla. Wat je daar zoal doet? Je pleegt wat telefoontjes. Je kijkt uitgebreid op sociale media. Je speculeert wat met collega-journalisten. Waarom kwamen Zijlstra en Klaver wat later naar buiten dan de rest? Waarom had Rutte als enige een stapeltje papieren onder de arm? En natuurlijk maak je grapjes. Met name de Nieuwsuur-verslaggever met het baardje heeft zich ontpopt tot de lolbroek van het wachtende gezelschap.

Waar komt die oorverdovende stilte vandaan? Volgens mij kunnen er drie oorzaken zijn.

1. Er heerst een bewonderenswaardige discipline. De vier partijen zijn doordrongen van de noodzaak van besloten overleg. Lekken kan het slagen van de formatie in gevaar brengen en ze willen het écht heel graag met deze coalitie proberen.

2. Wij Haagse journalisten doen ons werk niet goed. Er is wel informatie te halen, maar we zijn niet creatief en volhardend genoeg in onze zoektocht. Na weer een dagje wachten en speculeren gaan we naar Nieuwspoort, drinken een biertje en vinden het wel best zo. Deze optie valt zeker niet uit te sluiten.

3. Er valt gewoon niets te lekken. Niet omdat ze zitten te klaverjassen in de Stadhouderskamer. Er wordt serieus gepraat, zo begrijp ik. Maar écht moeilijke keuzes liggen er nog steeds niet op tafel. De partijen draaien er, onder leiding van informateur Schippers, behoedzaam omheen. Het gaat nog steeds over opties, bandbreedtes en knopen die straks moeten worden doorgehakt. Met de nadruk op straks. Niemand heeft nog echt pijn geleden, dus niemand heeft er nog belang bij dat er iets doorsijpelt naar de pers. Zoals een ingewijde mij uitlegde: Pas als het spannend wordt, gaat het lekken.

Onderhand geloof ik dat nummer drie de meest logische oorzaak is voor de informatieschaarste. Helemaal zeker weten doe ik dat natuurlijk niet vanwege diezelfde informatieschaarste. Maar het zou me niets verbazen als we nog zeker een week of twee a drie tevergeefs met zn allen voor de deur staan.

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Overigens doet de NOS dit niet alleen op Koningsdag. Ook op Prinsjesdag worden de Oranjes met alle égards behandeld, van eindeloze beschrijvingen van de Gouden Koets tot analyses van het hoedje van Máxima.  En wat dacht u van het volgende bericht: 'Koningin Máxima is vanmiddag met de rest van haar gezin aanwezig bij de jaarlijkse zomerfotosessie voor de pers. Daar was enige onzekerheid over, doordat zij een hersenschudding had opgelopen bij een val. Maar de vorstin is fit genoeg om er vanmiddag bij te zijn. Ook Amalia, die haar enkel heeft verstuikt, is bij de sessie.' Was gedateerd: 8 juli 2016.

Mijn punt is niet dat er op Koningsdag en andere Oranjedagen geen flauwekulnieuws zou mogen zijn over de koninklijke familie. Dat hoort nou eenmaal bij de monarchie, en er is ontegenzeggelijk een markt voor. Mijn punt is dat het flauwekulnieuws niet van de NOS afkomstig zou moeten zijn. We hebben het over een organisatie die zich erop laat voorstaan altijd op een feitelijke en relevante wijze nieuws te brengen. Maar als het om de Oranjes gaat, laat de NOS de eigen criteria minstens twee keer per jaar volledig los.

Is dat erg? Niet als je het vergelijkt met de alternative facts van Trump of de kneveling van de pers in Turkije. Raar is het wel. Het koningshuis is net zo goed onderdeel van ons staatsbestel als de Tweede Kamer. Over de zin daarvan kun je van mening verschillen maar het is zo. Dus mag je van een nieuwsorganisatie die betaald wordt uit publiek geld verwachten dat ze dat de Oranjes net zo behandelen als gekozen politici: je onderzoekt ze, je controleert ze en je velt, indien nodig, een kritisch oordeel over ze. Al die free publicity kun je met een gerust hart overlaten aan de roddelbladen en de royalty-programma's.

Ik ben benieuwd wat NOS Teletekst de komende 27 april weer voor ons in petto heeft.

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Ik heb slecht nieuws voor de onderhandelaars. Want hoe lang ze er in de Stadhouderskamer ook over discussiëren, zo'n geste is tot mislukken gedoemd. De boze burger is een onoplosbaar probleem.

Het beleid is het punt niet. Je kunt heel wat bedenken waar de kiezers in Zuid-Limburg, Oost-Groningen of Rijnmond gelukkiger van worden. Je kunt iets doen aan de kwetsbare positie van zzp'ers, bijvoorbeeld door een collectief vangnet bij ziekte. Je kunt een strenger asielbeleid voeren, zodat er minder immigranten in moeilijke wijken belanden. Je kunt iets doen aan de stijgende huren. Je kunt proberen iets te veranderen aan de oneerlijke concurrentie van Poolse loodgieters of Roemeense vrachtwagenchauffeurs.

Het kan allemaal, maar de PVV-kiezers zullen het verwerpen. Ze willen geen geste van de gevestigde orde, ze willen dat die gevestigde orde zelf opdondert. Ze voelen zich vergeten door de bestuurlijke elite, dus de enige oplossing is: weg met die elite. Alles wat de vier partijen doen om hen te behagen, zal hun afkeer van die partijen alleen maar doen toenemen. En Geert Wilders zal ze er vanuit de oppositie graag een handje bij helpen.

Zelfs als de vier partijen het halve programma van de PVV zouden overnemen -dus grenzen dicht, AOW weer naar 65, weg met het eigen risico in de zorg- dan nog zouden Wilders' kiezers het niets vinden.

Er zit een ingebakken teleurstelling in deze formatie welk kabinet er ook uit komt rollen. Doen de partijen niets voor de boze burger, dan zijn ze wereldvreemd en elitair. Doen ze wel wat, dan zijn ze opportunistisch en betuttelend.

Beste onderhandelaars: succes ermee!

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Dat ik als journalist vind dat die onderhandelaars meer moeten zeggen, ligt natuurlijk voor de hand. Gebrek aan informatie is bij mijn  beroepsgroep synoniem voor: chagrijn. Maar meer openheid is óók in het belang van de partijen zelf.

De belangrijkste conclusie van de formatie van 2012 is dit: de achterban van VVD en PvdA werd compleet overvallen door het regeerakkoord. Het ging te snel en de inhoud was voor beide achterbannen onbevredigend. Resultaat: een ledenopstand bij de VVD over de inkomensafhankelijke zorgpremie. En vier jaar lang ledenopstand bij de PvdA over zo'n beetje alles.

Formaties zijn vaak het winnen van de vorige oorlog. De fouten van toen mogen niet opnieuw worden gemaakt. En dus onderhandelen ze nu als een schildpad, willen ze absoluut niet meer uitruilen en ook geen minderheidskabinet. Maar het belangrijkste euvel van 2012, de geslotenheid van het proces, dat houden de vier partijen in stand. Onverklaarbaar.

Want zolang je geen woord loslaat over wat je bespreekt, worden die achterbannen aan het eind van de formatie net zo overvallen als vijf jaar geleden. Daar zit je dan met je mooie regeerakkoord.

Bij de VVD doen ze wel íets om een herhaling te voorkomen: het formatieteam is veel groter dan in 2012. Zo schuiven iedere dag rond lunchtijd vier Kamerleden aan bij de onderhandelaars Rutte en Zijlstra, om bijgepraat te worden en de strategie te bepalen. De gedachte: met meer betrokkenen is de kans op tunnelvisie kleiner. Maar verder houdt de VVD van alle vier partijen de lippen het allerstijfst op elkaar.

Ik snap ook wel dat bij onderhandelingen enige vertrouwelijkheid nodig is. Maar een middenweg tussen doorgeslagen transparantie en maandenlang geforceerd zwijgen moet te verzinnen zijn, toch? Deelakkoorden sluiten en die naar buiten brengen? Schippers zo nu en dan wat laten vertellen?

Als dat niet gebeurt, begint Rutte III straks weer met boze partijleden en boze kiezers. En we weten allemaal hoe dat afloopt.

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Ook als we verder terug gaan, is de oogst bedroevend. Natuurlijk, je had Els Borst en Hans Wijers twee behendige en sympathieke D66'ers in het eerste paarse kabinet. Maar verder? Winnie Sorgdrager van Justitie die van de ene affaire naar de andere uitglijder strompelde. Haijo Apotheker, de minister van Landbouw die het nog geen jaar volhield. Zelfs D66-godfather Hans van Mierlo speelde weinig klaar: op het departement van Buitenlandse Zaken werden ze gek van zijn eeuwige gefilosofeer.

Waar komt dat gestuntel toch vandaan? Ik denk dat het ligt aan de gretigheid. Ze zijn bij D66 vaak al zó blij dat ze in de regering zijn gekomen, dat ze vergeten dat de échte uitdaging het regeren zelf is. Dat was al zo in 1994: Van Mierlo kreeg zijn favoriete paarse kabinet, maar het bracht D66 weinig goeds.

Hetzelfde dreigt nu te gebeuren met Alexander Pechtold. Hij hunkert zó naar het ministerschap dat hij er nét niet zijn Van Mierlo-dekbed voor zou verkopen. Zeker als hij straks zijn droomcoalitie krijgt met GroenLinks. En dan kun je uittekenen wat er gebeurt: te weinig binnengehaald, te redelijke bewindslieden, gepiepeld, zetelverlies, malaise. Zoals een D66'er het laatst tegenover me omschreef: 'Met je kloten in de bankschroef'.

Wie weet kan D66 ons deze keer positief verrassen. De basis van de partij is de afgelopen jaren flink verbreed. Er staat een legertje wethouders, gedeputeerden en Kamerleden klaar om het kabinet in te gaan. En zo lief en naïef als vroeger zijn ze bij D66 allang niet meer. De generatie-Pechtold is dol op spinnen en framen en slimme politiek manoeuvres.

Maar toch, de traditie van klunzig besturen is hardnekkig bij D66. Ik ben benieuwd hoe ze deze keer hun kloten uit de bankschroef gaan houden.

Lees ook: 'Iedere kabinetsformatie wil gebruik maken van die 7 miljard'

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Leuk bedacht, maar ik dacht het niet. Zeker, Rutte en Buma hebben in deze campagne de nationaal-conservatieve kiezer royaal bediend. Ze spraken over dezelfde themas als Wilders: terrorisme, vluchtelingen, Nederlandse identiteit. En ze schuwden daarbij de makkelijke, zo u wilt populistische oneliners niet. Rechts? Zeker. Maar Wilders-light is het niet. Zelfs geen Wilders-zero.

De kern blijft dit: al hebben Rutte en Buma zich op PVV-terrein begeven, uiteindelijk staan ze voor een fundamenteel andere manier van politiek bedrijven dan Wilders. Ze willen samenwerken met andere partijen. Ze voeren geen kruistocht namens het volk tegen de elite. Ze accepteren het oordeel van rechters. Ze willen de Nederlandse waarden vooropstellen, maar niet ten koste van godsdienstvrijheid.

Laat ik eens een ongemakkelijke vraag stellen. Wat als het bestuurlijk verantwoorde populisme van Rutte en Buma de enige manier is geweest om het échte populisme van Wilders te stoppen? Zijn al die bezorgde columnisten daar dan nog steeds tegen? Of hadden ze liever gehad dat VVD en CDA zuiver waren gebleven en dat de PVV had gewonnen?

In plaats van klagen over Wilders-light, zou je ook kunnen concluderen dat VVD en CDA ons land hebben behoed voor chaos en verwarring. Dat ze hebben geleerd van Pim Fortuyn. Ze zijn niet op de moral highground gaan zitten maar hebben, ieder op hun eigen onvoldragen manier, geprobeerd om de zorgen van de PVV-stemmer serieus te nemen. Als Hillary Clinton dat ook had gedaan met de aanhangers van Donald Trump, was ze nu waarschijnlijk president geweest.

Fraai is het niet, wat VVD en CDA hebben gedaan. Maar werken doet het wel. En dat is waar we de politiek uiteindelijk op moeten afrekenen.

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Je ziet het aan wat er misgaat in de campagne. Wouter Bos die in een interview zegt dat Wilders feilloos aanvoelt waar de boosheid in de samenleving zit. Oud-minister Ella Vogelaar die voor de camera zegt dat ze misschien wel GroenLinks gaat stemmen. Asscher zelf  die 'ezeltje prik' doet in het Jeugdjournaal, en als enige lijsttrekker het Torentje bij lange na niet weet te raken. Kleine dingen, schijnbaar irrelevant, maar ze gebeuren alleen bij een campagne die de wind tegen heeft.

Je merkt het ook in en rondom het campagneteam. Verwachtingen worden bijgesteld. Nee, die 25 zetels halen we niet meer, vijftien zetels dat is realistischer. Je hoort teksten als: het is een uphill battle, we roeien tegen de stroom in.

Het meest opmerkelijke vind ik de relatieve stilte waarin het drama zich voltrekt. Je zou zeggen dat electorale rampen gepaard gaan met grote turbulentie: grote uitglijders van de lijsttrekker, ruzie in het campagneteam. Denk aan Elco Brinkman in 1994, Jolande Sap in 2012. Bij de PvdA zie je niets van dit al. Asscher slaat niet aan bij de kiezer, maar échte grote blunders maakt hij niet. Het campagneteam heeft de gouden formule duidelijk niet gevonden, maar gaat niet rollebollend over straat.

Wat dat betreft lijkt de PvdA van 2017 op het CDA van 2012. Wat Asscher ook doet of zegt, niets lijkt te lukken. Ze willen maar niet luisteren. Van journalisten krijgt hij alleen maar vragen over de peilingen, en waarom ze niet omhoog gaan. Asscher slaat zich erdoorheen stoïcijns, beleefd en geduldig.

Zo voltrekt het drama zich zonder slaande deuren. Alsof iedereen bij de PvdA weet: tja, het was eigenlijk onvermijdelijk dat dit zou gebeuren.

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Waarom Wilders zijn partij op deze manier organiseert, is mij niet helemaal duidelijk. In het begin wilde hij LPF-achtige toestanden vermijden. Maar de PVV draait onderhand al meer dan tien jaar mee. En het hóéft ook helemaal niet op deze manier. Wilders geestverwanten in het buitenland Front National, de Deense Volkspartij, de FPÖ hebben allemaal wél gewoon leden en partijcongressen.

Waarom doen de andere politieke partijen in de Tweede Kamer niet het volgende: Ze zetten na 15 maart in de wet dat alleen democratische ledenpartijen op het stembiljet mogen staan. Wie wil meedoen aan democratie, moet ook zichzelf onderwerpen aan democratie. Dat is geen onredelijke eis. In Duitsland staat het zelfs in de Grondwet: ledenstructuur verplicht.

Als dat gebeurt, zijn er twee mogelijkheden. Óf Geert Wilders houdt vast aan zijn eenmanspartij en kan niet meer meedoen aan de volgende verkiezingen, óf Wilders kiest eieren voor zijn geld en stelt de PVV open voor leden. Het gevolg zal zijn dat er meer tegenspraak en discussie komt in zijn partij. En dat de PVV uiteindelijk sommige standpunten matigt. Democratie vereist namelijk compromissen. Ook ledendemocratie.

Met zon PVV zullen andere partijen wel samen willen werken. En krijgen we niet de situatie dat de grootste fractie buiten de regering blijft.

De andere partijen, die op een normalere manier kunnen omgaan met een fractie waar miljoenen Nederlanders op stemmen.

De PVV zelf, die met afdelingen en  een jongerenclub een kweekvijver aan nieuwe talenten krijgt.

En, tenslotte, de PVV-kiezers die straks het gevoel zullen hebben dat hun stem niet voor niets is geweest, omdat hun partij werkelijk in aanmerking komt voor de machtsvorming.

Zelf zal Wilders er niet aan beginnen. Maar de andere partijen kunnen hem er wel toe dwingen. Ook dát is democratie.

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Nee, niet helemaal. Kijk maar wat er afgelopen tijd  gebeurde. Eerst was er de onthulling, in NRC, over DENK. Die partij maakte op sociale media gebruik van zogeheten trollen om tegenstanders zwart te maken. De mannen van DENK gingen er rondom die onthulling weer met gestrekt been in. Onder meer met een bizarre post op Facebook over een NRC-verslaggever die zogenaamd 'stiekem' meeluisterde bij een interview.

Maar de bottom line is dit: Kuzu moest gewoon toegeven dat het verhaal in NRC klopte: zijn partij maakte gebruik van trollen. De feiten in het stuk waren onweerlegbaar, zelfs voor DENK. Hoezo, 'trap er niet in'?

Dan waren er de doorrekeningen van het Centraal Planbureau. Klinkt saai, is belangrijk. Veel partijen hadden de afgelopen jaren kritiek op het CPB: het zou er een beperkt en neoliberaal rekenmodel op na houden. Maar toen de cijfers kwamen, bleek dat allemaal reuze mee te vallen. Het Zorgfonds van de SP kon, de fiscale vergroening van GroenLinks kon, de gezinsvriendelijke maatregelen van de christelijke partijen konden. Ineens hoorde je geen enkele kritiek meer op het CPB.

En dan was er nog Henk Krol, van 50Plus. Zijn partij liet het programma niet doorrekenen door het CPB. Hij kwam met een eigen onderzoek naar zijn belangrijkste programmapunt: de AOW-leeftijd terug naar 65 jaar. Dat kan, concludeerden Krols onderzoekers. Alleen: het gaat wel ten koste van een ander speerpunt van 50Plus: de maandelijkse AOW-uitkering omhoog. Helaas pindakaas: de cijfers wilden niet meewerken.

Wat de gevolgen van dit comebackje van feiten en cijfers zijn, moeten we nog zien. Het kan zijn dat het de kiezers geen donder kan schelen. En dat DENK en 50Plus straks gewoon 15 zetels pakken met zn tweeën. Maar het zou me niets verbazen als het op de een of andere manier toch doorsijpelt naar de kiezers. En dat zou reden geven tot optimisme: de feitenvrije politiek heeft nog niet helemaal gezegevierd.

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Het betekent ook: bijltjesdag voor andere partijleiders. En dat kan van alles veranderen. Gaat de nieuwe VVD-leider Halbe Zijlstra, goed voor nog maar achttien zetels, op 16 maart écht een politicus uit het Torentje houden die de steun heeft gekregen van meer dan twee miljoen kiezers? En de nieuwe CDA-leider Mona Keijzer? Denk aan wat er bij het CDA gebeurde in 2010: Balkenende weg, Maxime Verhagen in zee met Wilders.

En dan hebben we het nog niet eens gehad over 50Plus. Henk Krol staat straks met tien zetels klaar om op zn minst gedoogsteun te verlenen als hij maar zijn zin krijgt met de pensioenen en de AOW-leeftijd.

Het alternatief voor regeren met Wilders is buitengewoon onaantrekkelijk: een krakkemikkige coalitie van misschien wel vijf partijen, van links tot rechts. Bovendien zou Wilders op 16 maart zo maar eens een paar onhaalbare eisen kunnen laten vallen. We weten inmiddels dat de PVV bereid is om ten minste drie belangrijke hervormingen van Rutte II overeind te houden: de afbouw van de hypotheekrenteaftrek, de verkorte WW-duur en het leenstelsel voor studenten. Dat staat niet in het verkiezingsprogramma, maar heeft de partij wel bevestigd aan de stemhulpen Kieskompas en Stemwijzer.

Misschien nog wel het belangrijkste is dit: In Nederland hebben we een eeuwenoude regentenreflex van meebuigen en inkapselen. Verschijnt er een opstandige club op het toneel, dan verzet de gevestigde orde zich niet. Nee, de hemelbestormers mogen meebeslissen en krijgen deels hun zin. Zo ging dat in de jaren dertig met de socialisten, in de jaren zeventig met D66, in de jaren nul met de LPF. En, uiteraard, al eerder met de PVV.

Natuurlijk, Wilders moet eerst eens de grootste worden. En ook dan is de kans dat hij geen premier wordt, altijd nog vele malen groter dan dat hij het wél wordt. Maar er nu al automatisch van uitgaan dat Wilders geen schijn van kans maakt? Dat is miskennen in wat voor revolutionaire tijden we leven.

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Toch moet ik de laatste weken ineens veel aan haar denken. Want of je het gelooft of niet: Rita Verdonks geest waart door deze verkiezingscampagne.

Rita nummer 1: Jan Dijkgraaf van GeenPeil. Die zegt: 'Wij zijn niet links en we zijn niet rechts'. Hé, waar kennen we die van?

Rita nummer 2: Lodewijk Asscher van de PvdA. Die wil dat nieuwkomers de Nederlandse normen en waarden ondertekenen. Zoals vrijheid van godsdienst en de gelijkheid van man en vrouw. Hebben we dat plan niet eerder gehoord? Ja, uit de mond van Rita Verdonk. Asscher zegt trouwens ook de hele tijd dat we weer 'trots op Nederland' moeten zijn.

En Rita nummer 3: Mark Rutte van de VVD. Verdonks rivaal van weleer ging laatst tekeer tegen een besluit van het College voor de Rechten van de Mens. Ze hadden een moslim in het gelijk gesteld die weigert vrouwen de hand te schudden. Deed Rita Verdonk precies zo, in 2006. Alleen heette die club toen nog de Commissie Gelijke Behandeling.

Je zou kunnen zeggen: wat zijn al die politici verschrikkelijk rechts geworden. Ik denk dat er iets anders aan de hand is: Rita Verdonk had tien jaar geleden toch meer gevoel voor wat er speelde in Nederland dan alle weldenkende mensen dachten.

We lachten er allemaal om: dat plaatje van Rita aan het roer van een Hollandse schuit. Die wapperende Nederlandse vlag. Haar opmerking dat 'ze het Sinterklaasfeest ter discussie willen stellen'. Haar voorstel om Nederlands spreken op straat verplicht te stellen.

Maar anno 2017 zijn immigratie, vaderlandsliefde en Nederlandse normen en waarden vanzelfsprekende verkiezingsthemas. Niet alleen bij Geert Wilders en Mark Rutte. Ook bij Lodewijk Asscher en Alexander Pechtold.

Natuurlijk, Verdonk praatte onbehouwen. Ze omringde zich met de verkeerde mensen en overschatte zichzelf. Maar wie haar toespraken en interviews van destijds terugleest, hoort haar het volgende zeggen: we moeten de vrijheid, welvaart en democratische waarden van Nederland verdedigen.

Ik hoor, eerlijk gezegd, niet het verschil met Asscher of Pechtold nu.

En dan zei ze er nog niet eens bij: pleur anders maar op naar je eigen land.

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Maar hoe normaal is dat eigenlijk? Het gaat hier om een manifest dat is ondertekend door onder meer de SP, de ChristenUnie en de PVV. Omroep MAX steunt op dit moment ook een andere campagne die veel aandacht trekt: het Nationale Zorgfonds van de SP en 50Plus.

Je kunt dat sympathiek vinden. Engagement bij de publieke omroep fijn! Een brede maatschappelijke coalitie hard nodig! En wie is er niet voor solidariteit in de zorg en een zinvolle oude dag?

Maar stel, de VARA zou samen met D66 een manifest schrijven voor een humanere opvang van asielzoekers. Ik denk dat je de reacties op rechts wel kunt uittekenen: Kamervragen, hoon van PowNews, emmers drek op sociale media.

Of omroep WNL lanceert samen met de VVD een tienpuntenplan voor meer veiligheid op straat. Je kunt de reacties op links wel uittekenen: Kamervragen, hoon op Joop.nl, emmers drek op sociale media.

Toch is wat omroep MAX doet, precies hetzelfde: politiek partij kiezen.

Want kiezen vóór 'waardig ouder worden' met de ChristenUnie is kiezen tégen een verruiming van de euthanasiewetgeving met D66. En kiezen vóór een Nationaal Zorgfonds met de SP is kiezen tégen een systeem van zorgverzekeraars met VVD.

Ter verdediging zal Jan Slagter zeggen: jongens, het is allemaal niet zo zwart-wit, het gaat om het maatschappelijke doel.

Beste Jan, ik kan je verzekeren: zo denken de betrokken partijen er niet over. Voor hen zijn dit échte politieke keuzes met échte politieke gevolgen. En Donald Trump heeft ons eraan herinnerd: als een politicus zegt dat hij iets gaat doen, dan doet hij het ook.

Ik zou aan Jan Slagter het volgende willen vragen: is MAX een Publieke Omroep of een Politieke Omroep?

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Dat doen die linkse partijen meteen, zou je zeggen. EenVandaag trekt meer dan een miljoen kijkers. Het is één-op-één, dus je komt geheid aan de beurt. Een prachtkans om jezelf als linkse lijsttrekker te laten zien en zwevende kiezers naar je toe te trekken.

Maar nee. EenVandaag heeft het debat afgeschoten. Er was geen links duo te vinden dat het tegen elkaar wilde opnemen. Jesse Klaver van GroenLinks wilde wel. Maar Emile Roemer van de SP wilde alleen tegen Lodewijk Asscher van de PvdA. En Lodewijk Asscher van de PvdA wilde tegen helemaal niemand.

Volgens mij zit hier het volgende achter: Klavernijd. De jonge GroenLinks-leider trekt volle zalen. Hij staat goed in de peilingen. Op Facebook wordt de deur platgelopen. Okay, zijn optredens zijn nogal gescript en het allemaal lijkt wel érg op Obama en Trudeau. Maar dat vergeven zijn fans hem onmiddellijk. Klaver maakt een serieuze kans om zijn partij op 15 maart de grootste op links te maken.

Dat zorgt voor chagrijn bij PvdA en SP. Ze willen zélf de grootste op links worden. En ze ergeren zich aan de Klaver-cultus. Ze vinden dat hij doet alsof hij al gewonnen heeft voordat er één stem is uitgebracht. In de wandelgangen schamperen ze over zijn opgestroopte mouwen en zijn hippe taalgebruik. Bij de PvdA noemen ze Klaver schertsend 'de Jessias'.

Maar ja, aanvallen kunnen ze Klaver niet. Ze zijn het namelijk op veel punten met hem eens. En links heeft zich voorgenomen om elkaar deze verkiezingen nou eens niet te bestrijden, maar samen te werken.

Wat Roemer en Asscher wél kunnen doen, is Klaver niet groter maken. En dat is precies het gevaar bij zon één-op-één debat. Voor je het weet komt de GroenLinks-leider veel frisser en slimmer over en kaapt hij nog een paar zetels extra bij je weg.

Misschien krijgen Asscher en Roemer hun zin met deze afwijzing. Maken ze Klaver inderdaad niet groter, en worden ze zelf de grootste op links. Maar links als geheel bewijzen ze er geen goede dienst mee.

See omnystudio.com/listener for privacy information.